Theater RAST ontwikkelt met enige regelmaat contextprogramma's bij haar voorstellingen.
Voor het contextprogramma Bergen Verzetten (2024) interviewden we vijf verschillende mensen over (voor)oordelen.
Welke verhalen leven er achter het eerste beeld dat je van iemand hebt? In de foyer van het theater waar we spelen, staan vijf portretten van een jongerenwerker tot basisschoolkind. Wie zijn ze en hoe kijken ze naar de thematiek van de voorstelling. Wil je meer over ze te weten komen? Leer het verhaal achter de portretten kennen.
Lees de verhalen hieronder of bekijk de video onderaan de pagina.
‘Je zegt hoi! Ik ben Ilay. Wie ben jij?’
Stel je voor dat je iemand voor het eerst ziet en denkt: ‘oh, die is eng! Laat ik maar omlopen!’. Volgens Ilay is dat een vooroordeel. Ilay zit op de basisschool. Soms heeft hij vooroordelen, maar soms ook niet. Hij doet zijn best om geen vooroordelen te hebben door tegen zichzelf te zeggen dat hij niet zo mag denken. Dat helpt niet altijd, maar hij probeert het wel.
Als hij mensen nog niet zo goed kent probeert Ilay verder te kijken. Volgens hem moet je dan eerst kijken naar iemands jeugd: ‘Misschien heeft iemand wel iets heel zwaars meegemaakt. Zoals dat zijn vader, kind, vrouw of man is overleden.’ Op die manier kom je te weten wat er achter iemand speelt. Volgens hem kun je dat het beste doen door het gewoon letterlijk aan iemand te vragen: ‘Je zegt hoi! Ik ben Ilay. Wie ben jij?’ Ilay zegt dat er dan vaak vanzelf wel een gesprek komt en dat je tijdens zo’n gesprek vooral moet doorvragen. Bijvoorbeeld naar waar iemand vandaan komt. Of naar wat iemand leuk vindt.
Soms mag je wel oordelen, vindt Ilay. Als voorbeeld noemt hij dat wanneer je een leeuw ziet, je natuurlijk moet wegrennen. Dan is een vooroordeel zelfs belangrijk zodat je denkt: ‘ja, die is eng! Laten we weggaan!. Want, stel je denkt dat niet, dan bijt die leeuw misschien wel je arm eraf!’’
Maar, je mag niet oordelen als mensen iets ergs hebben, vertelt Ilay. Eigenlijk vindt hij dat je gewoon überhaupt niet moet oordelen over mensen. Hij probeert zich voor te stellen wat er zou gebeuren als je alle vooroordelen die iedereen heeft kan zien. Dan kan je dus alle gemene dingen zien die mensen over jou vinden. Dat lijkt hem niet fijn. Lieve vooroordelen mogen wel, ‘zo van, je ziet er knap uit vandaag. Of ja, dat soort dingen.’
Ilay wil het publiek meegeven dat je eigenlijk moet proberen om erachter te komen wat er omgaat in het brein van iemand anders: ‘’ik weet het als ik iets denk: ik denk nu aan iets, maar andere mensen niet. Waar denkt mijn moeder nu bijvoorbeeld aan? Of waar denk jij nu aan? Dat soort dingen. Je daarin proberen te verplaatsen, dat zou ook wel grappig zijn.’’
‘Elke vinger die je wijst, zijn er vijf naar jezelf?’
Jonathan Rafael Martinez is oprichter van Stichting Waarheid. Deze stichting zet zich in om kansen voor jongeren te vergroten en problematische jeugdgroepen te helpen door middel van rolmodelschap in combinatie met professionele hulpverlening.
Jonathan heeft deze stichting niet voor niets opgericht. In zijn eigen leven is hij zelf een tijd behoorlijk ontspoord geraakt: ‘ik heb heel veel shit meegemaakt’ vertelt hij. Dit kwam volgens Jonathan voornamelijk door groepsdruk en het niet kunnen praten over zijn pijn en verdriet. Hij kwam in aanraking met justitie en in de gevangenis ontmoette hij een maatschappelijk werker: ‘zij geloofde in mij en zei dat ik van mijn pijn huis mijn kracht moest maken. En weet je wat ik zei? Fok jou! Ik heb nog nooit in mijn leven zo hard gehuild. Al mijn pijn en verdriet kwam eruit’. Jonathan is de maatschappelijk werker eeuwig dankbaar: ‘de fout lang bij mij, en niet bij de ander. Elke vinger die je wijst, zijn er vijf naar jezelf.’
Na zijn tijd ion de gevangenis heeft Jonathan veel gesolliciteerd. Vaak werd hij afgewezen door het ontbreken van een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) die je voor veel banen nodig hebt. Hij had weinig hoop tot iemand tegen hem zei: “ Waarom schrijf je niet een brief aan koningin Beatrix? Waarom vraag je niet om gratie?.’ Waarop Jonathan zei: ‘Wie is koningin Beatrix?’. Uiteindelijk schreef Jonathan een brief van 13 kantjes aan de koningin. Na 26 weken te hebben gewacht kreeg hij het voordeel van de twijfel. Jonathan werkte vijf jaar keihard en richtte Stichting Waarheid op. Zijn ervaring leert hem dat je pas geholpen kan worden als je de waarheid verteld.
Toch komt Jonathan in zijn leven nog vaak in aanraking met vooroordelen. Bijvoorbeeld op locaties waar hij met jongeren werkt. Vaak wordt hij direct bestempeld als ex-gedetineerde en voelt het alsof hij direct met 10-0 achter staat. Ook wordt hij vaak niet uitgenodigd voor sollicitaties, ook al voldoet hij aan alle criteria. Dat maakt hem onzeker. Volgens Jonathan helpt het om meer compassie en begrip voor elkaar te hebben om vooroordelen tegen te gaan. Niemand is volgens hem als crimineel geboren: ‘dat kies je niet zomaar.’ Volgens Jonathan helpt het om juist vragen te stellen als je twijfels hebt, of iets over iemand zou willen weten. En stel die vragen dan vanuit jezelf, gewoon in de ik-vorm.
Met de Stichting probeert Jonathan taboes te doorbreken en jongeren te helpen op een manier die dicht bij hen staat. Hij probeert ze eerst aan het lachen te maken en verteld hen daarna vaak zijn eigen verhaal. Jonathan geeft de jongeren vaak mee dat hij niemand kan helpen. De jongeren moeten zichzelf helpen. Het is niet de bedoeling dat we iemands handje vasthouden: ‘je moet naar jezelf kijken in de spiegel’ Wel probeert hij jongeren te helpen met advies, motivatie en steun. Maar hij geeft de jongeren mee dat ze de regie in eigen handen moeten nemen en het niet erg is om soms kwetsbaar te zijn. Volgens Jonathan is het vooral belangrijk dat jongeren niet opgeven. Hij weet als geen ander hoe moeilijk het is om stevig in je eigen schoenen te blijven staan.
Ook weet hij hoe belangrijk rolmodellen zijn. In zijn leven waren er een tijd alleen negatieve rolmodellen waar hij geen nee tegen kon zeggen vertelt hij: ‘ik kon geen nee zeggen tegen mijn rolmodellen op dat moment. Want ik zag ze wel als rolmodel. Maar het waren negatieve rolmodellen. En wat heb je aan iemand die stoer wil zijn en die alleen luistert naar de bad guy?’.
Voor Jonathan was de maatschappelijker werker een positief rolmodel. Hij ontmoette deze maatschappelijk werker nadat hij een zelfmoordpoging had gedaan in de gevangenis omdat hij onschuldig vast zat voor een delict wat hij niet had gepleegd’ Achteraf kreeg hij een geldbedrag omdat hij het echt niet had gedaan. Maar op dat moment geloofde niemand hem: ‘en dan ontmoet je zo iemand. Een maatschappelijk werker die je gelooft en zegt ‘o’. Voor hem is het ontzettend belangrijk geweest dat er in hem werd geloofd. Hij hoop deze rol ook te kunnen vervullen voor de jonge jonathans van nu.
‘’Communicatie is belangrijkste wat er is!’’
Vroeger zat Mounir in de criminaliteit, leefde hij veel op straat en zat hij vast. Nu is hij jongerenwerker. Zijn moeder en zijn periode in detentie hebben hem gemotiveerd om jongerenwerker te worden: ‘Toen ik vast zat zei mijn moeder: het is nu klaar. Of je gaat terug naar school of de deur gaat op de klik en je zoek het maar uit. Als je tussen vier muren zit ga je goed nadenken…dan ga je kijken waar je goed in bent. Het enige wat is wist waar ik goed in was, was mensen helpen’.
Mounir volgde een opleiding om de rechter te laten zien dat hij een diploma kon halen. Uiteindelijk vond hij het zo leuk dat het voelde als een roeping. Als jongerenwerker kan Mounir de stem zijn voor jongeren die hij vroeger niet had: ‘ik wil degene zijn waar jongeren zich in kunnen herkennen. Onze taak als jongerenwerk is om een zaadje te planten..en op een dag gaat die ontkiemen. Dan ga je denken van hé, Monnie had eigenlijk wel gelijk in wat hij zei.’ Soms lukt het niet direct om te veranderen. Maar volgens Mounir is vallen helemaal niet erg: Ik ben 31 en val nog steeds. Maar blijven liggen is nog erger. Dus we moeten altijd blijven opstaan’.
Over vooroordelen verteld Mounir: ‘Mensen zeggen dan bijvoorbeeld ‘Al die Marokkanen zijn eigenlijk niet goed, maar jij bent anders. Jij bent niet zoals hun. Dan denk ik, maar we zijn toch allemaal hetzelfde? Ik ben ook gewoon Nederlands, net zoals jij.” Met vooroordelen krijgt Mounir gelukkig niet zo heel veel te maken, behalve dat hij vroeger weleens meemaakte dat leraren hem vroegen hoeveel fietsen hij had gestolen. In zijn werk zijn werk probeert Mounir altijd op zoek te gaan naar een juiste benadering: Er is een groot verschil tussen. ‘Hey wegwezen hier.’ Of hé jongens. Morgen moet ik heel vroeg opstaan. Alsjeblieft houd er gewoon rekening mee.’ Volgens hem werkt agressiviteit niet. Vrijwel in alle gevallen is het het beste om een gesprek aan te gaan om mensen beter te leren kennen en verwarring te voorkomen Op die manier kun je begrip creëren.
Volgens Mounir is communicatie het belangrijkste wat er is. Als jongeren sprak hij zelf niet veel. Als hij thuis kwam ging hij vaak direct naar zijn kamer: ‘maar dan kon mijn moeder niet ruiken wat er aan de hand was. Af en toe wel, maar dat was wel een uitdaging. Je moet altijd blijven praten!’ Communiceren kan soms best lastig zijn. Volgens Mounir moet communicatie vooral laagdrempelig zijn. Binnen het jongerenwerk zijn er allerlei middelen voor, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een playstation, een pooltafel of een tennistafel: ‘dat zijn allemaal middelen om in gesprek te gaan. Jongeren prikken meestal wel door je heen als je nep of oprecht bent. Dat merken ze echt wel’. Zelf probeert hij zonder oordeel neutraal te blijven en een luisterend oor te bieden. Eerlijkheid is voor hem het allerbelangrijkste.
Zelf heeft Mounir veel omwegen gekend maar vond hij uiteindelijk zijn eigen koers. En dat wil hij ook andere meegeven: ‘ga altijd je eigen weg man! We leven echt in een cult, iedereen doet elkaar na’.
"Neem het initiatief, probeer in gesprek te komen met iemand en laat je verrassen door wat het contact oplevert.’’
Shirin is raadsheer bij het Hof Amsterdam. Dit betekent dat zij rechter is. Als mensen vooroordelen hebben, betekent dit dat zij zonder dat ze iemand kennen als persoon wel allerlei aannames hebben over die persoon op basis van bijvoorbeeld religie, ras of sociale afkomst, vertelt ze. Op basis van die aannames vullen mensen dan vaak zelf in dat iemand daardoor bijvoorbeeld een lage intelligentie zou hebben of bepaalde denkbeelden. Volgens Shirin komen we allemaal wel eens in aanraking met vooroordelen en kunnen vooroordelen een vernietigende werking hebben. Vooroordelen zorgen voor wij-zij denken. En dat kan uiteindelijk leiden tot het onderdrukken van mensen en zelfs tot oorlogen.
In haar werk kan Shirin absoluut niet werken op basis van vooroordelen. Ze verteld dat ze als rechter altijd kijkt naar het gedrag van iemand. Als er een verdachte in beeld komt nadat er bijvoorbeeld iets is vernield,, kijkt een rechter naar wat er feitelijk is gebeurd en naar het bewijs. Daar gaat het om. Daarin maak het geen verschil of iemand uit een rijke familie komt of uit een sociaal lagere klasse: ‘dat maakt niets uit, want gedrag staat centraal’ vertelt ze. Na het bekijken van het gedrag van de verdachte gaan rechters op zoek naar een passende straf. Daarbij wordt gekeken naar of iemand al een strafblad heeft of niet, hoe de verdachte overkwam en wat bijvoorbeeld psychologen daarover zeggen. Als rechter is Shirin bezig met het fellen van een oordeel op basis van gedrag, maar ze geeft aan dat mensen dat onderling juist niet moeten doen!
Zelf probeert ze ook heel bewust niet in vooroordelen te belanden. Dat doet ze onder andere door in haar dagelijkse leven veel verschillende mensen te ontmoeten. Want als je alleen in je eigen omgeving blijft, wordt je misschien soms ook te vaak omringt door dezelfde type mensen verteld ze. Door verschillende mensen beter te leren kennen en met hen in gesprek te gaan probeert ze meer te weten te komen over over wat iemand drijft, of over waar iemand zich zorgen over maakt. Want, zo verteld Shirin, daarin zijn we als mensen eigenlijk heel universeel: ‘dan maakt het helemaal niet uit of je veel geld hebt, of uit een ander land komt. Als je praat over kinderen, opvoeding of over gezondheid…dat raakt ons allemaal als mens. En dan verdwijnen verschillen’.
Over rechters hebben mensen soms ook vooroordelen, vertelt Shirin. Bijvoorbeeld dat mensen denken dat ze als rechter misschien wel een oude man is met grijs haar. Maar ‘zo ben ik niet.. en zo zijn veel rechters niet’. Vaak ontstaan dit soort vooroordelen niet door slechtheid maar door een gebrek vaan kennis.
Door haar werk heeft Shirin geleerd om net af te gaan op wat mensen zeggen, maar op wat ze doen. Volgens haar is kijken soms net zo informatief als vragen stellen en antwoord krijgen. Ieder mens is gelijkwaardig maar sommig gedrag is waardevoller dan ander gedrag: “Er zijn mensen die in de praktijk heel veel hulp bieden aan anderen. Ook als zij zichzelf zich matig voelen, koken voor anderen of taallessen geven, dat is echt van grote waarde. En ten opzichte van iemand die ervoor kiest om zelfzuchtig te zijn en zonder te willen werken alleen maar dingen van anderen steelt, ja, dan kun je eerlijk gezegd wel zeggen dat bepaald gedrag echt waardevoller is dan ander gedrag’.
Anderen ontmoeten is belangrijk volgens Shirin: Neem het initiatief, probeer in gesprek te komen met iemand en laat je verrassen door wat het contact oplevert.’ Ga bijvoorbeeld eens naar nieuwe plekken en spreek met mensen die je nog niet kent. Als dat lastig is door bijvoorbeeld een taalbarrière geeft Shirin de tip om samen met bijvoorbeeld vrienden dingen te ondernemen. En, zegt Shirin, blij vooral jezelf! Ook als je denkt dat mensen een vooroordeel over je hebben.
"Wat ik me kan voorstellen is dat je vooroordeel hebt over iets waar je niet bekend mee ben..’’
Ferhat is de maker van de voorstelling die je hebt gezien. Hij wilde deze voorstelling maken om de menselijke kant achter een crimineel te laten zien. Want, in Nederland worden criminelen op tv of in films heel eenzijdig neergezet, vertelt hij. Maar het leven is niet zo wart wit: ‘Je hebt criminelen die ook goede mensen zijn, maar per ongeluk op dat pad terecht zijn gekomen, omdat ze geen andere weg kennen. Of omdat ze binnen hun community geen andere kansen zien. Hetzij door discriminatie, hetzij door kansongelijkheid of wat dan ook.”
Zelf is Ferhat opgegroeid in een criminele omgeving. Maar, in zijn beleving waren zijn familieleden allemaal lieve mannen die naar zijn diploma-uitreiking kwamen en voor hem klaarstonden als dat nodig was. Allemaal goede ooms en vaders. Die kant van het verhaal zag hij niet terug in tv-programma’s over criminaliteit en daar wilde hij verandering in brengen.
Voor hem is angst dé definitie van een vooroordeel. Angst voor het onbekende. Voor het niet weten: wat ik me kan voorstellen is dat je vooroordeel hebt over iets waar je niet bekend mee bent. Er zullen mensen zijn die homofoob zijn, die waarschijnlijk geen homo's in een omgeving hebben. Of mensen die racistisch zijn en waarschijnlijk geen mensen van kleur in een omgeving hebben. Het is misschien een lelijke kant van de mens, maar ook nodig om te overleven en veilig te voelen.”
Zelf heeft Ferhat ook vooroordelen gehad, maar door nieuwsgierig te zijn en verschillende mensen te ontmoeten is hij erachter gekomen dat vooroordelen gewoon niet altijd kloppen: ‘ik denk dat als je je constant in hetzelfde vierkantje bevindt, je mensen (over wie je vooroordelen hebt) niet zal ontmoeten’.
Ook krijgt Ferhat zelf dagelijks te maken met vooroordelen. Vroeger werd hij daar boos over en ging hij de discussie aan, maar dat doet hij niet meer: “ Ik heb ooit in een boek gelezen dat er geen gemene mensen bestaan, maar alleen maar ongelukkige mensen. En ja, zo zie ik het dan als iemand een vooroordeel heeft. Ik heb dan eerder medelijden met diegene Ik denk dat ieder mens altijd mag oordelen, maar dat is iedereen's verantwoordelijkheid. En uiteindelijk word je daar zelf het ongelukkigst van..”
Om iemand echt te leren kennen zijn luisteren, inleven en empathie belangrijk volgens Ferhat. Probeer te luisteren zonder direct iets in te vullen en geef mensen de ruimte in een gesprek. Je hoeft niet altijd direct iets terug te zeggen als iemand hen iets verteld. Soms mag je gewoon even stil zijn en ruimte geven.
In het kader van criminaliteit en vooroordelen vindt Ferhat dat iemand altijd een tweede kans verdient: “ Ik was laatst een podcast aan het luisteren over iemand die oma's oplichtte. Ik heb daar echt een oordeel over. Ik denk bij mezelf, oké, je bent gewoon een teringlijer, je bent echt een mislukt mens, waarom doe je dat? Maar toen ik naar het verhaal luisterde over waarom diegene dat deed kon ik toch weer ergens empathie opwekken. Omdat je denkt, oh, dit zou mij ook kunnen overkomen. Ik zou ook én bedrogen kunnen worden en kunnen oplichten. Het ligt er maar aan wat daar achter zit. Waarom ik het doe? Waar ga ik doorheen? Hebben mijn ouders heel veel schulden? Dat gewoon, weet je wel? Je weet gewoon niet waarom iemand doet wat hij doet.” De context waarin dingen gebeuren is altijd belangrijk om te weten.
Ferhat is heel erg benieuwd waarom jij tijd en geld hebt vrijgemaakt om naar de voorstelling te komen. Wil je hem dit laten weten? Of vetellen wat je van de voorstelling vindt? Mail dan naar info@rast.nl
CREDITS
Concept en uitvoering: Marieke Braaksma
Fotografie: Geert Snoeijer
Vormgeving: Vàlerie Valk
Visagie: Marianne
Advies: Marije Visscher (cultureel antropoloog), Rick Kamphuis (Ex-gedetineerde
Productie: Eva Asselbergh
Marketing: Miska Aksular
Geïnterviewden: Ferhat Kaplan, Shirin Milani, Jonathan Martinez, Ilay Gomez, Mounir El Addouti
